क्रिप्टोमा लगानी गर्ने व्यावहारिक बाटो नेपालमा

नेपालमा क्रिप्टो किन्ने बाटो किन सिधा छैन

नेपाल राष्ट्र बैंकले सन् २०१७ मै क्रिप्टोकरेन्सीलाई अवैध घोषणा गरेको थियो। त्यो निर्देशन अझै यथावत् छ। यसको अर्थ बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट क्रिप्टो खरिद-बिक्री, रेमिट्यान्सबाट सिधै एक्सचेन्जमा पैसा पठाउने वा विनिमय कारोबार गर्ने काम कानुनतः गर्न पाइँदैन। तैपनि नेपालका धेरै युवा विदेशी एक्सचेन्ज, वालेट र व्यक्तिगत सम्पर्कमार्फत क्रिप्टोमा पुगिरहेका छन्।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा यो हो — प्रविधि चलाउनु र कानुन तोड्नु फरक कुरा हुन्। कसैले आफ्नो विदेशी खाताबाट क्रिप्टो किन्छ भने त्यो कारोबार नेपालभित्रको बैंकिङ प्रणालीसँग जोडिँदैन। तर नेपाली बैंक खातामा रकम फर्काउँदा वा ठूलो परिमाणमा रकम सार्दा स्रोत खुलाउनुपर्ने अवस्था आउँछ। धेरैले यही बिन्दुमा गल्ती गर्छन्।

नेपालमा क्रिप्टोको कुनै आधिकारिक मूल्य निर्धारण हुँदैन। जब कसैले बिटक्वाइनको मूल्य सोध्छ, वास्तविक उत्तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारको डलर मूल्यलाई नेपाली रुपैयाँमा साटेर निकालिन्छ। आजको दरमा एक अमेरिकी डलर करिब १३५ रुपैयाँ हाराहारी छ, त्यसैले १०० USDT को मूल्य करिब १३ हजार ५०० रुपैयाँ पर्छ। यो दर दिनहुँ फेरिन्छ।

बिटक्वाइन र इथेरियमको मूल्य नेपाली रुपैयाँमा कसरी हेर्ने

विदेशी वेबसाइटमा देखिने मूल्य डलरमा हुन्छ। नेपाली पाठकले त्यसलाई रुपैयाँमा बुझ्न एक साधारण हिसाब चाहिन्छ। उदाहरणका लागि बिटक्वाइन ६० हजार डलरमा छ भने नेपालीमा करिब ८१ लाख रुपैयाँ हुन आउँछ। यसै गरी एक इथेरियमको मूल्य ३ हजार डलर छ भने करिब ४ लाख ५ हजार रुपैयाँ। यही हिसाबले सबै क्वाइनको दर निकाल्न सकिन्छ।

सिक्काको संख्या र कुल आपूर्ति

बिटक्वाइनको कुल आपूर्ति २ करोड १० लाखमा सीमित छ र त्यसमध्ये झन्डै १९ लाख सिक्का खनन गर्न बाँकी छ। यो सीमितताले नै धेरैको ध्यान तान्छ। तर आपूर्ति सीमित हुँदैमा मूल्य बढ्ने ग्यारेन्टी हुँदैन, किनकि माग घट्दा मूल्य पनि घट्छ। धेरै नयाँ लगानीकर्ताले यही कुरा बिर्सन्छन्।

कुल बजार पुँजीकरण (total crypto market cap) हेर्दा बजारको मुड थाहा पाइन्छ, तर यसलाई निर्णयको आधार बनाउनु हुँदैन। बजार पुँजीकरण बढ्दा सबै सिक्का उत्तिकै बढ्छन् भन्ने छैन।

SIP र नियमित लगानीको सरल गणित

नेपालका धेरैले म्युचुअल फन्डको SIP बुझेका छन्। त्यही तरिका क्रिप्टोमा पनि लागू गर्न सकिन्छ — हरेक महिना तोकिएको रकमले बिटक्वाइन वा इथेरियम किन्ने। मूल्य उचालिएको बेला थोरै सिक्का, गिरेको बेला धेरै सिक्का हात पर्छ। यसले औसत लागत घटाउँछ।

मानौं एक जनाले महिनाको ५ हजार रुपैयाँले एक वर्ष बिटक्वाइन किन्छ। वर्षभरिमा ६० हजार रुपैयाँ लगानी हुन्छ। यदि वर्षको अन्त्यमा मूल्य २० प्रतिशत बढ्यो भने करिब १२ हजार रुपैयाँ नाफा हुन्छ, तर त्यही अवधिमा डलरको तुलनामा रुपैयाँ कमजोर भयो भने नाफा अझ बढी देखिन्छ। यो कुरा पनि बुझ्न जरुरी छ।

कतिपय वेबसाइटले दैनिक चक्रवृद्धि ब्याज देखाउने क्याल्कुलेटर दिन्छन्। दैनिक १ प्रतिशतको दरले वर्षभरिमा मूलधन झन्डै ३८ गुणा हुन्छ भन्ने देखाइन्छ, जुन व्यवहारमा असम्भव छ। यस्ता गणितलाई प्रलोभनका रूपमा लिनुपर्छ।

जोखिम, कर र सामान्य गल्ती

नेपालमा क्रिप्टोबाट भएको नाफामा कुनै स्पष्ट कर व्यवस्था छैन, किनकि कारोबार नै मान्यता प्राप्त छैन। तर अमेरिकामा भने क्रिप्टोलाई सम्पत्ति मानेर पुँजीगत लाभ कर लाग्छ — छोटो अवधिको कारोबारमा बढी दर। अमेरिकी नागरिक वा त्यहाँ कर दाखिला गर्ने नेपालीले यो कुरा बुझ्नुपर्छ।

नेपालभित्रै सञ्चालन हुने केही सफ्टवेयर र एपको नाम सुनिन्छ, जस्तै भिडियो कार्डको दुरुपयोग गरेर चलाइने खनन टुल वा स्वतः कारोबार गर्ने भनिएका प्रोग्राम। यीमध्ये धेरैले प्रयोगकर्ताको कम्प्युटरको शक्ति चोर्छन् वा वालेटको सिध प्राप्त गर्न खोज्छन्। बिना लगानी खनन गर्ने भनिएका साइट पनि प्रायः विज्ञापन र डाटा सङ्कलनको जाल हुन्।

अर्को ठूलो जोखिम भनेको अचानक ठूलो गिरावटमा बाध्य बिक्री (liquidation) हो। उधारो लिएर वा लिभरेजमा कारोबार गर्दा सानो गिरावटले पनि सबै धन सकिन्छ। धेरै नेपाली युवा विदेशमा काम गर्ने साथीको सल्लाहमा लिभरेजमा होमिन्छन् र केही दिनमै सबै गुमाउँछन्।

अन्तमा, क्रिप्टोमा लगानी गर्नु अघि आफ्नो आम्दानीको कति भाग जोखिममा राख्न सकिन्छ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ। विदेशी एक्सचेन्जमा खाता खोल्दा दुई-चरण प्रमाणीकरण अनिवार्य गर्ने, गोप्य कुञ्जी कागजमा सुरक्षित राख्ने र कसैलाई पनि नदिने बानी बसाल्नु नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो। नेपालमा यो क्षेत्र अझै अनिश्चित छ, त्यसैले जोखिम बुझेर मात्र पाइला चाल्नु बुद्धिमानी हुन्छ।